Zambiya'nın Doğu Eyaleti'ndeki Nkhundye köyünde, geleneksel bir sığır ağılından elde edilen inek gübresi, hem pişirme hem de sulama ihtiyaçları için enerjiye dönüştürülüyor. Bu yenilikçi biyogaz projesi, yerel halkın enerjiye erişimini iyileştirirken, aynı zamanda sürdürülebilir bir çözüm sunuyor. Proje, yaklaşık 100 haneye hizmet vermeye başlamış olup, yer altı boru hatları ve taşınabilir gaz torbaları aracılığıyla pişirme gazı erişimini 600 haneye çıkarma hedefiyle genişletiliyor.
Nkhundye Topluluk Kooperatifi tarafından yönetilen bu sistem, bölgede yaşayan yaklaşık 300 baş sığırdan elde edilen gübreyi bir biyogaz sistemine aktarıyor. Bu süreçte metan gazı üretiliyor ve bu gaz, hem yemek pişirme yakıtı olarak kullanılıyor hem de küçük bir jeneratör aracılığıyla sınırlı miktarda elektrik üretiyor. Bu elektrik, evleri aydınlatmak, cihazları şarj etmek ve tarımsal sulama pompalarını çalıştırmak için kullanılıyor. Projenin ilk kurulum maliyetleri kar amacı gütmeyen kuruluşlar ve kalkınma ajansları tarafından karşılanmış olsa da, gelecekteki işletme ve bakım sorumluluğu Nkhundye Topluluk Kooperatifi'ne ait olacak. Bu durum, yerel topluluğun projeye sahiplenmesini ve sürdürülebilirliğini sağlamayı amaçlıyor.
Zambiya'da Biyogaz Teknolojisinin Yükselişi ve Nkhundye Projesi'nin Detayları
Biyogaz Üretim Süreci ve Kullanım Alanları
Nkhundye köyündeki biyogaz tesisi, topluluk tarafından beslenen sığırların gübresini kullanarak çalışıyor. Gübre, su ile karıştırılarak kapalı bir biyogester tankına veriliyor. Bu tankın içinde, anaerobik bakteriler atıkları parçalayarak metan gazı üretiyor. Üretilen metan gazı yakalanarak kullanıma hazır hale getiriliyor. Yaklaşık 100 metre (330 feet) mesafedeki evlere yer altı boru hatları aracılığıyla gaz ulaştırılırken, daha uzaktaki hanelere ise kullanıma bağlı olarak üç ila beş gün yetecek kadar metan gazı içeren depolama torbaları sağlanıyor. 
Bu gaz, özel olarak uyarlanmış biyogaz ocaklarında kullanılıyor. Proje kapsamında tüm ekipmanlar, bağlantı fittingsleri dahil olmak üzere tüketicilere ücretsiz olarak sunulmuştur. Bu sistem, kömür veya oduna olan bağımlılığı azaltarak, özellikle kadınların ve çocukların yakacak toplama yükünü hafifletiyor. Daha önce mutfakları dolduran dumanın ortadan kalkmasıyla, yaşam kalitesi önemli ölçüde artmıştır.
Biyogazın bir kısmı, küçük bir gazla çalışan jeneratöre yönlendirilerek elektrik üretimi için kullanılıyor. Bu elektrik, evlerin aydınlatılması, cep telefonları gibi cihazların şarj edilmesi ve özellikle tarımsal sulama pompalarının çalıştırılması gibi çeşitli amaçlara hizmet ediyor. Yıl boyunca sulama imkanı sağlayan pompalar sayesinde aileler, sebzelerini yakındaki pazarlarda satarak ek gelir elde edebiliyorlar. Biyogaz üretim sürecinin sonunda ortaya çıkan çamur, haftada yaklaşık 2.5 metrik ton organik gübre olarak kullanılıyor. Bu gübre, tarımsal verimliliği artırmak için toprağa veriliyor.
Projenin Finansmanı ve Uygulama Süreci
Bu öncü girişim, Mayıs 2023 ile Nisan 2025 tarihleri arasında yaklaşık 482.000 ABD Doları bütçeyle Yeni Apostolik Kilise Yardım Kuruluşu (NACRO) tarafından hayata geçirildi. Projenin finansmanı, Alman Federal Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Bakanlığı (BMZ) ve Alman bir sivil toplum kuruluşu olan NAK-Karitativ e.V. tarafından, Küçük çiftçiler için Genişletilmiş Enerji Kooperatifleri Projesi kapsamında sağlandı. 
İlk finansman desteğinin sona ermesinin ardından, kooperatifin sistemi kendi başına işletmesi ve sürdürmesi bekleniyor. Bu süreçte, Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) ve Birleşmiş Milletler Çocuk Fonu (UNICEF) gibi kuruluşlar, ortak Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri (JSDG) projesi kapsamında eğitim, teknik destek ve kapasite geliştirme konularında destek sağlıyor.
Projenin gelecekteki finansman ihtiyaçlarının nasıl karşılanacağı konusunda henüz net bir bilgi bulunmuyor. Ancak, Zambiya'nın genel enerji erişim oranları göz önüne alındığında, bu tür topluluk temelli projelerin önemi daha da belirginleşiyor. Zambiya nüfusunun yalnızca %54'ünün elektriğe erişimi bulunurken, kırsal kesimlerde bu oran yaklaşık %18 civarındadır. Bu durum, ulusal şebekenin ulaşmasının pahalı olduğu uzak bölgelere hizmet verebilecek, şebekeden bağımsız ve dağıtık enerji çözümlerine olan ihtiyacı vurguluyor. 
Zambiya'nın Kırsal Elektriфикаsyon Stratejisi ve Biyogazın Rolü
Zambiya Enerji Bakanı Makozo Chikote, biyogaz teknolojisinin elektriğin üretimini dağıtık hale getirme potansiyeli taşıyan önemli bir çözüm olduğunu belirtmiştir. Zambiya Kırsal Elektriфикаsyon Kurumu (REA) Genel Müdürü Alex Mbumba'ya göre, ülke biyogaz, mini şebekeler, güneş paneli dizileri ve diğer dağıtık enerji teknolojilerini içeren büyük ölçekli bir kırsal elektriфикаsyon stratejisi yürütüyor. Mbumba, biyogaz sistemlerinin, ulusal şebekenin uzatılmasının ekonomik olmadığı kırsal alanlarda elektrik erişimini genişletmeye yardımcı olacağını vurgulamıştır. REA, benzer biyogester tabanlı sistemleri yatılı okullarda, cezaevlerinde ve sağlık merkezlerinde de yaygınlaştırmaktadır.
Chikote, Nkhundye'deki proje gibi topluluk temelli yenilenebilir enerji sistemlerinin, yerel kaynakları kullanarak üretim maliyetlerini düşük tutarken insanların yaşamlarını nasıl iyileştirebileceğini gösterdiğini ifade etmiştir. Nkhundye Topluluk Kooperatifi Başkanı George Sakala, topluluk ağılının mevcut sığır sayısının üç katından fazla olan 1000 baş sığıra ev sahipliği yapacak şekilde genişletildiğini belirtmiştir. Sistem, topluluk üyelerinin gübre katkısında bulunması ve boru hatları ile ekipmanların bakımına katılmasıyla paylaşılan bir sorumluluk esasına dayanmaktadır.
Biyogaz Teknolojisinin Potansiyeli ve Zorlukları
Bağımsız bir yenilenebilir enerji danışmanı olan Johnstone Chikwanda, topluluk liderliğindeki sistemlerin, yerel halkın doğrudan bir çıkarı olması nedeniyle bakımının genellikle daha kolay olduğunu belirtmiştir. Chikwanda'ya göre, yeterli hayvancılığa sahip topluluklarda ve doğru teknik eğitimin sağlandığı durumlarda biyogaz mini şebekeleri oldukça etkili olabilir. Ancak, biyogaz teknolojisinin başarılı olabilmesi için sistemlerin iyi tasarlanması ve doğru şekilde işletilmesi gerektiğini de eklemiştir.
Malavi'de yapılan araştırmalar, biyogaz sistemlerinin eğitim, bakım ve işletme konularındaki yetersizlikler nedeniyle başarısız olabileceğini göstermektedir. Chikwanda, biyogaz sistemlerinin uygun şekilde yönetilmemesi halinde ortaya çıkabilecek çeşitli risklere dikkat çekmiştir. Bu riskler arasında, gazın kendisinden kaynaklanan yangın tehlikeleri, patlamalar ve hatta zehirli gaz maruziyeti gibi teknik, operasyonel ve sağlık-güvenlik riskleri bulunmaktadır. Ayrıca, biyogaz sistemlerinin istikrarlı bir hammadde tedarikine dayandığını, tutarlı bir gübre akışı olmadan üretimin durabileceğini belirtmiştir. Chikwanda, bazı kişilerin hayvan atıklarıyla çalışmaktan rahatsız olabileceği için sosyal kabulün de bir zorluk teşkil edebileceğini ve bu nedenle farkındalık ve eğitim çalışmalarının büyük önem taşıdığını vurgulamıştır.
Impact Analysis
Nkhundye köyündeki biyogaz projesi, Zambiya'nın kırsal kesimlerinde enerjiye erişimi artırma ve yerel kalkınmayı destekleme potansiyeli taşıyan önemli bir model teşkil etmektedir. Bu tür topluluk temelli projeler, hem yerel kaynakları kullanarak ekonomik fayda sağlamakta hem de çevresel sürdürülebilirliğe katkıda bulunmaktadır. Özellikle ülkenin ulusal şebekeye dayalı enerji üretimindeki kırılganlığı ve kırsal nüfusun düşük elektrik erişim oranları göz önüne alındığında, biyogaz gibi dağıtık enerji çözümlerinin yaygınlaştırılması, Zambiya'nın enerji güvenliği ve ekonomik gelişimi açısından stratejik bir öneme sahiptir. Projenin karşılaştığı finansman ve operasyonel zorlukların aşılması halinde, benzer projelerin ülke genelinde tekrarlanması ve kırsal toplulukların yaşam standartlarının yükseltilmesi mümkün olacaktır.
