Gıda denince çoğumuzun aklına süpermarketten alınan ürünler ya da bir kafede sipariş edilen lezzetler gelir. Ancak bu besinlerin üretimi ve sofralarımıza ulaşması için gereken karmaşık sistemler hakkında nadiren düşünürüz. Avustralya gibi geniş tarım arazilerine sahip ve kendi nüfusunu defalarca doyurabilecek kapasitede olan bir ülkenin gıda güvensizliği riski taşıması ilk başta şaşırtıcı gelebilir. Nitekim, ülkenin üretiminin yaklaşık %70'i ihraç edilmektedir. Ancak bu yaz güneydoğuda yaşanan kavurucu sıcaklar ve kuzeydeki yıkıcı seller, gıda üretiminin karşı karşıya olduğu somut riskleri gözler önüne serdi. İklim değişikliğinin etkisiyle artan aşırı sıcaklıklar, sıcak hava dalgaları, kuraklıklar, seller ve mevsimsel değişimler, tarımsal üretim üzerinde giderek daha büyük bir baskı oluşturuyor. İnsanlar bu tür ekstrem hava koşullarından korunmak için kapalı alanlara sığınabilirken, gıda kaynağımız olan bitki ve hayvanların böyle bir lüksü bulunmuyor.
Bu zorlu koşullara bir yanıt olarak, bazı meyve bahçesi ve çiftçiler, ürünleri olumsuz dış etkenlerden koruyan 'korunaklı tarım' (protected cropping) olarak bilinen bir yaklaşıma yöneliyor. Güney Avustralyalı trabzon hurması ve avokado üreticisi Craig Burne'ün belirttiği gibi, "misting (sisleme) ve ağlarla koruma olmadan, bu iklimde bu ürünleri başarıyla yetiştirebileceğimizi sanmıyorum." İklim değişikliği şiddetlendikçe, korunaklı tarım yöntemleri belirli ürünlerin geleceğini daha iyi güvence altına alabilir. Hollanda gibi ülkeler, korunaklı tarımı benimseyerek meyve ve sebze ihracatlarını önemli ölçüde artırmış durumda. Ancak Avustralya'da bu sektör henüz emekleme aşamasında ve büyümesi için bazı engellerin aşılması gerekiyor.
Korunaklı Tarım Nedir?
Korunaklı tarım, geniş bir yelpazeyi kapsayan bir tanımdır. Basit gölgeleme ağları ve örtülerden, orta teknolojiye sahip polikarbonat tünellere (kemer şeklinde plastik örtüler) ve son derece sofistike, otomatikleştirilmiş cam seralara kadar farklı çözümleri içerir. Tarımsal arazi kısıtlamalarıyla karşı karşıya olan Hollanda gibi ülkeler, bu yaklaşımı benimseme konusunda en istekli ülkelerden biri olmuştur. "Yarı kaynakla iki katı gıda üretme" prensibiyle hareket eden Hollandalı çiftçiler, yüksek teknolojili cam seralara yönelmişlerdir. Sonuç dikkat çekicidir: Sınırlı tarım arazisine sahip bir ülke, meyve ve sebze ihracatında dünya devi haline gelmiştir.
Avustralya'da Korunaklı Tarımın Yükselişi
Avustralya'da korunaklı tarım, küçük bir başlangıç noktasından hızla popülerlik kazanmaktadır. 2023 itibarıyla, yaklaşık 14.000 hektarlık meyve ve sebze ekili alanı çeşitli koruma yöntemleriyle yetiştirilmektedir. Bu rakam, toplam ekili alanın yaklaşık %17'sine denk gelmektedir. Ancak bu alanın büyük çoğunluğu düşük teknolojili sistemlere dayanmaktadır. Korunaklı tarım alanlarının üçte ikisinden fazlası (%68), ağırlıklı olarak Güney Queensland ve Kuzey Yeni Güney Galler'de bulunan gölgelik ağları veya basit file sistemlerini kullanmaktadır. Orta teknolojiye sahip polikarbonat tüneller ve benzeri sistemler, toplamın yaklaşık %30'unu oluşturmakta ve bunlar daha çok Tazmanya, Kuzey Queensland ve Batı Avustralya'da yoğunlaşmaktadır. Yüksek teknolojili cam seralar ise toplamın yalnızca %2'sini oluşturmakta ve başlıca Sydney, Melbourne ve Adelaide gibi büyük şehirlerin çevresinde bulunmaktadır.
Bugüne kadar çiftçiler, korunaklı tarımı domates, kırmızıbiber, salatalık, çilek, yeşil yapraklı sebzeler ve daha pahalı ağaç ürünleri gibi yüksek değerli ürünler için kullanmışlardır. 2022 yılında Avustralya'nın korunaklı tarım sektörü çiftçiler için tahmini olarak 100 milyon Avustralya Doları değerindeydi. Sektörde işçi talebi yıllık %5 oranında artmakta ve 2022 itibarıyla yaklaşık 10.000 kişi bu endüstride çalışmaktaydı.
Gerçek Faydalar - Bir Maliyeti Var
Çiftçiler için korunaklı tarım, düşük, orta ve yüksek teknoloji yaklaşımlarında net avantajlar sunmaktadır. Bu yöntemler, yıl boyunca bitki gelişimi için elverişli bir ortam yaratarak verim tutarlılığını ve kalitesini artırabilir. Sıcaklık, bitki beslenmesi, nem, ışık ve zararlılar gibi faktörlerin kontrol edilmesiyle korunaklı tarım, üretim risklerini azaltır ve ürün verimini ve kalitesini yükseltir. Çiftçiler için, çevrelerini öngörülebilir bir şekilde kontrol edebilme yeteneği, belirsiz bir iklimde özellikle değerlidir. Ürünlerin korunması, aşırı hava koşullarından kaynaklanan riski (sıfır olmasa da) azaltır. Diğer faydalar arasında araziden, sudan, gübreden ve enerjiden daha verimli yararlanma yer alır.
Ayrıca, ürünler pazarlara daha yakın yetiştirilebilir. Bu, gıda tazeliğini artırır, nakliye emisyonlarını düşürür ve iç gıda güvenliğini güçlendirir. İhracatçılar için, korunaklı sistemlerde yetiştirilen ürünlerin, yabancı alıcıların katı biyogüvenlik ve kalite standartlarını karşılama olasılığı daha yüksektir. Bu faydaları ölçekte ortaya çıkarmak için inovasyon şarttır. Bitki ıslahı, sensörler, otomasyon, veri analizi, kontrollü besin tedariki, aydınlatma sistemleri ve zararlılar ile bitki hastalıkları için biyolojik mücadeledeki gelişmeler, çiftlik üretimini, kârları ve sürdürülebilirliği önemli ölçüde artırabilir.
Korunaklı Tarımın Önündeki Engeller Nelerdir?
Avustralyalı çiftçiler, aşırı hava olaylarına ve değişen su döngüsüne oldukça açıktır. Korunaklı tarım, bu risklerden bazılarını kontrol altına almak için mantıklı bir yol gibi görünmektedir. Ancak bugüne kadar korunaklı tarım, Avustralya'da istenen ölçeğe ulaşamamıştır. Bunun başlıca nedeni, meyve-sebze endüstrisinin, yeni sistemlere yatırım yapma kapasitesi sınırlı olan küçük işletmeler tarafından domine edilmesidir. Yüksek teknolojili korunaklı tarım sistemleri en iyi sonuçları sunsa da, maliyetleri birçok çiftçiyi caydıracak düzeydedir. Nitelikli iş gücü bulmak ve bu iş gücünü sektörde tutmak da başka bir zorluktur.
Ölçeklendirme Kendiliğinden Gerçekleşmez
Korunaklı tarım mükemmel bir çözüm sunmaktadır, ancak fayda sağlayacak birçok çiftçi için henüz ulaşılabilir değildir. İsveç ve Hollanda gibi ülkelerde hükümetler, dünya standartlarında araştırmalar ve inovasyon merkezleri aracılığıyla korunaklı tarımın benimsenmesini teşvik etmek ve meyve-sebze ihracatını artırmak için çalışmışlardır. Avustralya'nın federal ve eyalet hükümetleri, korunaklı tarım alanlarını genişletmek için hedefler belirleyerek, politika araçlarıyla benimsemeyi teşvik ederek, ortak altyapıya yatırım yaparak ve kurulum maliyetlerini düşürmek için teşvikler sunarak bu süreci hızlandırabilir.
İyi bir başlangıç noktası, yüksek değerli ürünlerin korumasız ortamlarda yetiştirildiği alanlara odaklanmak ve uzmanlık, paylaşılan altyapı ve nitelikli istihdam için bölgesel kümelenmeler oluşturmak olabilir. Hükümetler, sanayi kuruluşları, araştırmacılar ve çiftçilerin katılımı olmadan bunu başaramaz. İnovasyonun laboratuvardan sahaya tercümesi hiçbir zaman kolay olmamıştır. Ancak Avustralyalı çiftçiler çok belirsiz bir iklimle karşı karşıya kaldıklarından, bu yapılabilir - ve hatta gereklidir. Korunaklı tarım sihirli bir değnek değildir; örneğin polikarbonat tüneller selleri önleyemez. Ancak diğer ülkeler, verimi artırmak, yerel gıda üretimini güvence altına almak ve yeni, daha yüksek ücretli işler yaratmak için bu yöntemleri başarıyla kullanmışlardır. Bu durum Avustralya için de geçerli olabilir.
